Powrót legendy: Commodore 64 Ultimate Starlight Edition to coś więcej niż nostalgia

Jako wieloletni fan marki nie mogłem przejść obok tego faktu obojętnie i w sierpniu tego roku zdecydowałem się na zakup w przedsprzedaży nowego C64 Ultimate, nazwanego Starlight Edition - ze względu na bardzo efektowne podświetlenie LED-owe. I już teraz mogę Wam powiedzieć jedno - to urządzenie to coś więcej niż sentymentalna podróż; to próba zdefiniowania na nowo, czym może być 8-bitowy komputer w trzeciej dekadzie XXI wieku. Szalone? Niekoniecznie - ten pomysł naprawdę może się udać.

Historia powrotu Commodore pod szyldem Commodore International Corporation to bardzo ciekawa, a jednocześnie nieco zawiła opowieść. Po upadku Commodore w 1994 roku, przez lata prawa do logotypów i nazwy krążyły między podmiotami, które nie miały pomysłu na ich godne wykorzystanie, a sprawy nie ułatwiał fakt, że samych logotypów było kilkadziesiąt. Natomiast scena fanów retro cechuje się tym, że powstaje w niej całe mnóstwo oddolnych inicjatyw - i tak też było w tym przypadku. W domach i garażach fanów marki powstawało mnóstwo akcesoriów i komponentów, którymi można było ulepszyć kultowe "chlebaki".

Jednak każdy, kto chciał legalnie i oficjalnie oznaczyć swój produkt logiem Commodore musiał wejść w dość niekorzystną umowę z holenderską firmą, która była głównym i najważniejszym właścicielem do większości znaków towarowych. Wtedy pojawił się jutuber, na co dzień zajmujący się tematyką retro, a prywatnie również ogromny miłośnik Commodore - Christian "Perifractic" Simpson. Postanowił on skontaktować się z Holendrami i zaproponować im deal, który nadal szanował by ich prawa do marki, ale dawał korzystniejsze warunki mniejszym producentom akcesoriów. Jakiż był jego szok, gdy w odpowiedzi nie tylko pojawiła się wola współpracy, ale wręcz sugestia chęci odsprzedania mu… całej firmy. Okazało się bowiem, że Holendrzy obserwowali poczynania Perifractica na scenie retro i stwierdzili, że będzie on najlepszą osobą, która może kontynuować spuściznę Commodore.

Kilka miesięcy później pojawiła się informacja o zupełnie nowym produkcie od wskrzeszonej firmy, prowadzonej przez Perifractica oraz grupy inżynierów, których Christianowi udało się sprowadzić z oryginalnej firmy i kilku innych takich "mniejszych" projektów, o których wspomniałem wcześniej. Perifractic otrzymał nawet "błogosławieństwo" syna Jacka Tramiela - założyciela firmy. Oczywiście na Ultimate plany nowego Commodore się nie kończą - Perifractic chciałby m.in. stworzyć linię komputerów dla szkół i innych placówek, takich jak domy dziecka, szpitale, domy opieki i wszelkie inne miejsca, które mogą być zainteresowane zakupem relatywnie tanich komputerów, które mogą w jakiś sposób uprzyjemnić pobyt ich mieszkańcom.

Zamiast iść na skróty i oferować programową emulację (która zawsze niesie ze sobą pewne opóźnienia i niedokładności), zdecydowano się na "odtworzenie" oryginalnej architektury wewnątrz nowoczesnego układu FPGA AMD Xilinx Artix-7. Dzięki temu C64 Ultimate nie "udaje" starego komputera - on fizycznie zachowuje się jak oryginał na poziomie logicznym, cykl po cyklu. W ten sposób otrzymaliśmy pełnoprawny retro-sprzęt z gwarancją, wsparciem i licencjonowanym oprogramowaniem oraz kilkoma niezbędnymi w XXI wieku funkcjami (jak np. nowoczesne porty), który jednak zachowuje w największym możliwym stopniu ducha oryginału - czyli taki, na który fani czekali od lat 90.

Edycja Starlight, której stałem się posiadaczem to bez wątpienia najbardziej widowiskowy wariant w obecnej ofercie. Jest to model, który w pełni celebruje nowoczesną technologię zamkniętą w retro-formie, odchodząc od klasycznego, szarego plastiku na rzecz przezroczystej obudowy oraz efektownego podświetlenia LED, bez którego przecież żaden szanujący się sprzęt do grania nie może się dzisiaj obyć.

Jednostka C64 Ultimate: W tej wersji obudowa jest całkowicie przezroczysta, co w połączeniu z podświetleniem RGB daje niesamowity efekt. Co unikalne, Starlight posiada pierwszą na świecie przezroczystą płytkę PCB klawiatury - dzięki temu światło diod przenika przez całą konstrukcję, oświetlając wnętrze komputera. Niestety, niesie to ze sobą pewien minus - przezroczysta płytka PCB jest bardziej elastyczna niż barwione odpowiedniki, co sprawia, że klawiatura lekko się ugina. Commodore informuje o tym od początku na swojej stronie internetowej, ale niestety jest to najczęściej powtarzający się zarzut przy okazji testów i wrażeń użytkowników.

USB "The Very Second": Pendrive 64 GB stylizowany na kasetę magnetofonową, zawierający w przypadku Starlight ok. 100 licencjonowanych gier, dema i muzykę w formacie SID. To jeden z kilku detali, który od razu przywołuje wspomnienia z dzieciństwa i zabaw oryginalnym Commodorkiem.

Instrukcja: 250-stronicowe kompendium wiedzy, które przypomina najlepsze podręczniki techniczne z lat 80. Zawiera nie tylko szczegóły techniczne i manual użytkownika, ale także - wzorem oryginalnych instrukcji dla Commodore 64 - proste przykłady programów w BASICu, które można napisać na C64.

Akcesoria: Przezroczysty zasilacz 12V z wymiennymi wtyczkami dla różnych regionów, wysokiej jakości kabel HDMI, obsługujący ARC oraz zestaw kolekcjonerskich naklejek.

Do komfortowej rozgrywki warto wyposażyć się oczywiście w joystick, ale ten nie jest dołączany do zestawów - trzeba go kupić osobno.

BASIC Beige: propozycja dla purystów. Klasyczna, beżowa obudowa "Breadbin", brak podświetlenia RGB i standardowa klawiatura mechaniczna oferują wrażenie najbardziej zbliżone do posiadania klasycznego C64. W tej wersji liczba gier i multimediów na pendrive USB wynosi ok. 50.

Founders Edition: Wersja kolekcjonerska w kolorze bursztynowym (amber) z 24-karatowymi, pozłacanymi emblematami i unikalnym certyfikatem autentyczności. Niestety, ta najdroższa wersja również cierpi na problem uginającej się klawiatury z racji zastosowania przezroczystej płytki PCB dla lepszego efektu wizualnego.

Kupując sprzęt tej klasy, oczekujemy, że dotrze do nas w nienaruszonym stanie - zwłaszcza przy przezroczystej obudowie Starlight, na której widać każdą mikroryskę. Sposób pakowania C64 Ultimate zasługuje na wysoką ocenę, choć nie obyło się bez problemów.

Przesyłka przychodzi w podwójnym kartonie. Zewnętrzny "shipper" chroni właściwe pudełko produktowe, które stylem graficznym niemal 1:1 naśladuje opakowania Commodore z lat 80. Wewnątrz komputer spoczywa w piance technicznej EPE. Każde akcesorium ma swoje dedykowane miejsce, a nawet pudełeczko, a sama jednostka jest owinięta w folię antystatyczną. Dbałość o te detale sprawia, że proces rozpakowywania jest rytuałem, który buduje pozytywne pierwsze wrażenie. Rytuał ten psuje jedna rzecz - wszystkie elementy, które mogłyby się przesuwać wewnątrz pudełka zabezpieczono klejem na gorąco, który nie dość, że trudno się odrywa to jeszcze pozostawia nieestetyczne "gluty". O ile większość "dodatków" została w coś zapakowana, więc ucierpiały co najwyżej kartoniki, o tyle pudełko "kasety USB" zostało potraktowane klejem bezpośrednio, więc wymagało dodatkowego wyczyszczenia (protip: oliwa świetnie się sprawdza).

Jak już wspomniałem, C64 Ultimate łączy stare z nowym w sposób na jaki fani czekali od lat. Sercem układu jest wspomniany chip FPGA, wspierany przez 128 MB pamięci DDR2 RAM. Z tej puli system rezerwuje część na emulację kluczowego rozszerzenia: REU (RAM Expansion Unit). REU to kultowy dodatek z lat 80., który zwiększał pamięć RAM komputera (oryginalnie modele 1700/1750/1764). W C64 Ultimate funkcja ta jest wbudowana i pozwala na rozszerzenie pamięci do niebotycznych w kontekście retro-gamingu 16 MB. Dzięki technice DMA (Direct Memory Access), dane z REU są przesyłane błyskawicznie, co pozwala na uruchamianie nowoczesnych gier z płynną animacją czy systemów takich jak GEOS.

Jeśli chodzi o obraz i dźwięk, to C64 Ultimate oferuje wyjście HDMI obsługujące rozdzielczość do 1080p z filtrami CRT, ale zostało także zachowane analogowe złącze DIN-8, którym można komputerek podłączyć do starego telewizora kineskopowego. Jeśli chodzi o dźwięk to do dyspozycji mamy UltiSID czyli hardware'owy zamiennik oryginalnego SIDa, pozwalający na emulację do 8 układów jednocześnie, a do tego - niespodzianka - dwa fizyczne gniazda na oryginalne chipy SID 6581/8580. Jeśli uważacie, że to fanaberia to musicie wiedzieć, że demoscena Commodore już dawno przekroczyła granice narzucane jej przez oryginalny sprzęt i powstało wiele produkcji, które wykorzystują wiele układów SID.

W kwestii kompatybilności z oryginalnymi akcesoriami to również nie ma absolutnie na co narzekać. Komputer oferuje pełne wsparcie dla oryginalnych portów C64: Cartridge, IEC, Datasette oraz dwa porty joysticków DB-9. A obok nich powiew nowoczesności - 3 porty USB-A 2.0, 1x USB-C, gniazdo MicroSD, Ethernet 100 Mbps oraz wbudowane Wi-Fi.

Z perspektywy współczesnego użytkownika C64 Ultimate to całkiem rozbudowany sprzęt. Dzięki Wi-Fi możemy bezproblemowo łączyć się z systemami BBS (Bulletin Board System - taki wczesny internet, z możliwością publikowania ogłoszeń czy wymieniania się wiadomościami), pobierać gry bezpośrednio z sieci czy aktualizować firmware bez konieczności kombinowania.

Klawiatura mechaniczna na przełącznikach Gateron Pro 3.0 sprawia, że pisanie sprawia mnóstwo frajdy (chyba nawet więcej niż "suche" uderzenia oryginalnych klawiszy, a w wersji Starlight 70 diod RGB rozmieszczonych na płycie oraz pod klawiszami może być zaprogramowanych tak, aby reagowały na dźwięki generowane przez układ SID - komputer wtedy dosłownie "pulsuje" światłem w rytm muzyki z gier czy dem. Oczywiście firmware pozwala także na ustawienie kilku innych efektów, które zapisywane są w pamięci flash urządzenia.

Dla graczy najważniejszy jest brak "input laga". Dzięki FPGA każda klatka obrazu i każdy ruch joystickiem są renderowane w czasie rzeczywistym, bez opóźnień typowych dla emulatorów na PC. Z bardziej nowoczesnych rozwiązań, znalazło się również miejsce dla funkcji "Turbo Mode", która pozwala zmieniać częstotliwość procesora, a przez to regulować prędkość gier. Jak bardzo jest to istotne wie każdy, kto na oryginalnym C64 próbował odpalić grę Stunt Car Racer - generowana tam pseudo-trójwymiarowa grafika sprawiała, że gra chodziła w ok. 5 klatkach na sekundę.

Nie będę Wam tutaj opisywał wrażeń z rozgrywki w poszczególne gry czy wydajności sprzętu bo oczywistym jest, że jego charakterystyka jest zupełnie inna i nie o to w tym chodzi. Jest niemal pewne, że u każdego wychowanego na oryginalnych Commodore wywoła on uśmiech na twarzy niczym te 30-40 lat temu, a być może stanie się też nowym ulubieńcem pozostałych członków rodziny. Może nie oferuje tylu możliwości co nowe komputery i konsole, ale doskonale pokazuje czar czasów, gdy wszystko było prostsze, a pikselową grafikę uzupełniała nasza wyobraźnia.

C64 Ultimate to w kontekście sprzętów retro produkt premium i jego cena to odzwierciedla. To nie jest kolejna marketowa miniaturka za 500 PLN z nieaktywnymi klawiszami, a koszt zakupu jest w pełni uzasadniony, szczególnie gdy weźmiemy pod uwagę ceny sprawnych oryginałów i niezbędnych do nich nowoczesnych akcesoriów. Wypada także znacznie korzystniej niż komplet części, który pozwoliłby na własnoręczne złożenie czegoś podobnego. Aktualny cennik prezentuje się następująco:

• BASIC Beige: 349,99 USD (ok. 1380 PLN)
• Starlight Edition: 399,99 USD (ok. 1580 PLN)
• Founders Edition: 549,99 USD (ok. 2170 PLN)

Czy warto? Biorąc pod uwagę jakość wykonania edycji Starlight, jej unikalną przezroczystą klawiaturę i fakt, że jest to prawdopodobnie ostatni komputer C64, jakiego będziesz potrzebować, odpowiedź brzmi: zdecydowanie tak.

Wszystkich komputerów z nowej linii sprzedało się jak do tej pory ok. 19 tysięcy. Czy to dużo czy mało? Nie mi osądzać, bo nie wiem jak liczna tak naprawdę jest grupa docelowa. W porównaniu do sprzedanych 17 milionów oryginalnych komputerów wygląda to jak kropla w morzu. Ale mimo wszystko mam nadzieję, że jest to na tyle dobra sprzedaż, by Commodore mogło z optymizmem patrzeć w kierunku kolejnych projektów.

Commodore 64 Ultimate Starlight Edition to hołd dla przeszłości, wykonany z wykorzystaniem technologii przyszłości. To maszyna która dzięki wbudowanym funkcjom łączącym stare z nowym, takim jak REU, wyjście HDMI i doskonała mechaniczna klawiatura, pozwala cieszyć się magią 8 bitów w najlepszy możliwy sposób. Jeśli szukacie urządzenia, które połączy nostalgię z komfortem użytkowania przystającym do XXI wieku, Commodore 64 Ultimate jest bezkonkurencyjne, bez względu na to, na który wariant się zdecydujecie.