W skrócie
- Skuteczny przekaz dezinformacyjny w sferze cyfrowej opiera się na wywoływaniu emocji takich jak gniew, strach i poczucie wyższości.
- Użytkownicy podczas rekreacyjnego korzystania z sieci są bardziej podatni na efekt czystej ekspozycji i przyjmują informacje bez weryfikowania faktów.
- Przynależność do hermetycznych społeczności online zwiększa skłonność do konformizmu i ułatwia szerzenie fałszywych informacji.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu
Psycholog z Centrum Innowacji Społecznych i Technologicznych "HumanTech" USWPS wyjaśnił, w jaki sposób nasz mózg weryfikuje informacje pojawiające się w sferze cyfrowej pod kątem przekazów o charakterze dezinformacyjnym i propagandowym.
Psychologia poznawcza wskazuje, że nasz mózg pracuje w dwóch trybach. Pierwszy jest szybki, intuicyjny i emocjonalny - to ten, którego używamy przeglądając memy czy grając w gry. Drugi jest analityczny i wymaga wysiłku. Gdy wchodzimy do sieci dla relaksu, nasz "wewnętrzny strażnik" idzie na drzemkę. Szukamy dopaminy, a nie weryfikacji faktów.
Ekspert dodał, że w czasie rekreacyjnego korzystania z sieci użytkownicy są bardziej podatni na tzw. efekt czystej ekspozycji - im częściej jakiś wątek pojawia się na platformach, tym bardziej wydaje nam się on prawdopodobny.
Według psychologa dezinformacja dotycząca sytuacji na Ukrainie jest skuteczniejsza w sferze cyfrowej ze względu na dostosowanie formy przekazu do charakterystyki danej grupy graczy.
Społeczności graczy są celem idealnym, ale nie dlatego, że są naiwne. Chodzi o wspólnotę interesów i wysoki poziom zaufania wewnątrz grupy. Jeśli mamy grupę ludzi pasjonujących się np. realizmem wojennym, takim jak w grze Arma III, czy historią w Hearts of Iron, to mamy gotowy fundament: wspólny język i specyficzną estetykę.
Dr Kuś wskazał, co kieruje graczem przy wyborze gier osadzonych w realiach aktualnych konfliktów: wynika to z zamkniętego systemu gry o jasnych regułach i algorytmach.
Użytkownik otrzymuje zestaw narzędzi, które pozwalają mu na symulowanie różnych scenariuszy, co daje poczucie sprawstwa poznawczego. "Ucieczka" w tym przypadku nabiera zresztą nowego znaczenia. Nie jest to odejście od tematu wojny, lecz przejście z pozycji pasywnego odbiorcy informacji do pozycji rozgrywającego.
Psycholog dodał, że gracz zamiast uciekać od rzeczywistości przenosi ją do środowiska, w którym ma większą kontrolę, a skutki podejmowanych przez niego decyzji "są mierzalne, ale i odwracalne".
Kuś ocenił, że humor jest najskuteczniejszą tarczą dla propagandy.
W internecie rządzi tzw. Prawo Poego: bez jasnej deklaracji autora niezwykle trudno odróżnić ekstremizm od parodii. Jeśli ktoś wrzuca dezinformacyjny post i spotyka się z krytyką, zawsze może zastosować ironiczne wycofanie, mówiąc "to tylko żart, nie masz dystansu.
Satyryczny charakter treści sprawia, że radykalne przekazy stają się strawne, a granica tego, co uważamy za akceptowalne, przesuwa się.
Polski gracz, podobnie jak reszta naszego społeczeństwa, jest szczególnie wrażliwy na punkcie suwerenności i historii. Skuteczna dezinformacja w Polsce uderza więc w konkretne struny: nieufność wobec sojuszników (np. "zachód nas znów zdradzi") oraz antyestablishmentowość. Do graczy trafia przekaz sugerujący, że media głównego nurtu kłamią, a "prawda" jest dostępna tylko dla wtajemniczonych w niszowych społecznościach.
Dodał, że wykorzystywane jest również poczucie zmęczenia tematem wojny - w takich przekazach podsuwane są narracje o "kosztach, jakie ponosi zwykły obywatel". To w ocenie eksperta może budować niechęć do wspierania zaatakowanych sąsiadów.
W przypadku emocji, które towarzyszą graczowi podczas rozgrywki, psycholog wyjaśnił, że reakcja zależy od gatunku gry i jej tempa. Dynamiczne gry akcji silnie stymulują układ nerwowy, co dostarcza adrenaliny. Gry o wolniejszej charakterystyce, skupionej na logistyce czy przetrwaniu, mogą prowadzić do stanu wysokiej koncentracji.
W tym stanie mózg pracuje wydajnie, ale w sposób uporządkowany, co przez wielu użytkowników jest definiowane jako odpoczynek od chaosu dnia codziennego. Nie jest to relaks pasywny, lecz regeneracja przez zaangażowanie zasobów poznawczych w strukturalne zadanie.
Ekspert zapytany o ryzyko uzależnienia się od tego typu rozgrywek wskazał, że silne przywiązanie do nich wynika z obecnego w grach niekończącego się ciągu zadań, typowego dla gier strategicznych. Rozgrywka jest znacznie dłuższa niż w przypadku gier zręcznościowych, wymaga również większego zaangażowania intelektualnego i opiera się na złożonym systemie decyzji, a nie "gwałtownych bodźcach sensorycznych".
Gry strategiczne rzadko opierają się na dynamice ruchu, a ich siła przyciągania bazuje na pętli gratyfikacji odroczonej. Mechanizm ten polega na planowaniu wieloetapowym, gdzie nagroda (np. zwycięstwo w kampanii) następuje po długim procesie optymalizacji zasobów.
Jak powiedział ekspert, komunikat dezinformacyjny, aby zadziałał, musi być prowokujący. Kłótnie i spory na platformach są promowane przez algorytmy. Na front wysuwane są treści kontrowersyjne, niezależnie od tego, czy dane informacje są prawdziwe.
Kuś wskazał, że w budowaniu skutecznego przekazu dezinformacyjnego lub propagandowego w sferze cyfrowej kluczowe są emocje, a konkretnie gniew, strach i poczucie wyższości.
Skuteczny komunikat dezinformacyjny składa się z trzech elementów: haka (np. kontrowersyjnego obrazka lub mocnego zdania), podziału na "my" i "oni" oraz pozornego dowodu, np. zmanipulowanego zrzutu ekranu. Taki przekaz, często agresywny, dynamiczny i operujący dowodami anegdotycznymi, wygrywa z suchymi faktami.
Zapytany o to, czy poczucie przynależności do konkretnej społeczności online osłabia chęć postawienia się np. w przypadku szerzenia nieprawdziwych informacji, dr Kuś odpowiedział, że to częste zjawisko wiążące się z konformizmem grupowym.
Potrzeba akceptacji w małych, hermetycznych społecznościach jest silniejsza niż potrzeba bycia "sprawiedliwym". Jeśli lider grupy lub większość członków powiela jakąś narrację, postawienie się jej grozi ostracyzmem, wyzwiskami, a w skrajnych przypadkach wykluczeniem z rozgrywek - wyjaśnił psycholog. I dodał, że chęć użytkowników do "zachowania spokoju dla dobra grupy" jest wykorzystywana przez dezinformatorów, który tworzą złudzenie, że ich poglądy są powszechnie akceptowane.
