Game Pass, PlayStation Plus i wielka iluzja. Odpinasz kartę i zostajesz z niczym

Kiedy kupujesz grę cyfrowo - na Steamie, w PlayStation Store, w sklepie Microsoftu - nie kupujesz gry. Kupujesz LICENCJĘ na dostęp do gry. To fundamentalna różnica, którą branża od lat zakopuje w regulaminach, a obie strony transakcji chętnie to ignorują. Gracze udawali, że kupują; wydawcy udawali, że sprzedają.

Fizyczna kopia na półce należy do ciebie w sposób prawnie bezsporny - możesz ją odsprzedać, pożyczyć, zachować na zawsze. Licencja cyfrowa nie daje żadnego z tych praw. Daje ci dostęp do momentu, gdy platforma uzna, że dostęp się kończy: przez zamknięcie sklepu, decyzję biznesową, bankructwo, cofnięcie licencji przez wydawcę.

Precedensów nie brakuje. Sklep cyfrowy Wii już nie istnieje. Microsoft zamknął sklep dla Xboksa 360. Sony o mało nie zamknęło PlayStation Store dla PS3 i PS Vity w 2021 roku (cofnęło się dopiero pod presją fanów).

Ten model powstawał metodycznie. Najpierw kody aktywacyjne, potem obowiązkowe konta online, potem "zawsze online" jako standard, wreszcie subskrypcje jako oczywistość. Każdy etap wyglądał jak stopniowe zwiększanie komfortu po stronie klienta. Razem stworzyły system, w którym realnie nic nie posiadamy.

Xbox Game Pass i PlayStation Plus Extra trudno uczciwie atakować od strony oferty. Setki gier za kilkadziesiąt złotych miesięcznie? Dla kogoś zaczynającego przygodę z gamingiem (i nie tylko zresztą) brzmi to jak uczciwa oferta, szczególnie gdy gry AAA na premierę kosztują ponad 300 złotych.

Problem tkwi po drugiej stronie równania. Gdy abonenci zaczynają dominować w strukturze graczy, wydawcy dostosowują decyzje do wskaźnika retencji, a nie do jakości doświadczenia. Gry projektowane pod subskrypcje muszą przykuwać jak najdłużej, a nie dostarczać najlepszego doświadczenia w skończonym czasie - to dwie bardzo różne filozofie projektowania.

Microsoft wprost przyznaje, że Game Pass zmienił sposób myślenia twórców o grach (firma wielokrotnie mówiła o "nowym modelu finansowania"). W praktyce studio dostaje ryczałt za wejście do serwisu, a nie procent od każdej sprzedanej kopii. Krótkie, narracyjne, skończone gry przestają być atrakcyjnym produktem dla wydawcy optymalizującego pod czas spędzony w usłudze. Bo to nie od nich zależy retencja.

Polityka always-online pełznie przez gaming od lat. Diablo IV, Sim City z 2013 roku, Skull and Bones - tytuły wymagające stałego połączenia z serwerami nawet w trybie jednoosobowym to dziś norma u dużych wydawców, nie wyjątek.

Blizzard zbudował model traktujący gry jak usługi z datą ważności. Kiedy firma kończy wsparcie dla Diablo III albo wyłącza serwery starszych tytułów, robi to na mocy EULA, czyli regulaminu, przy którym każdy kliknął "akceptuję" bez czytania go (niech podniesie rękę do góry ten, który przeczytał kiedykolwiek choć jeden regulamin przed uruchomieniem gry). Prawnie wszystko jest w porządku. Od strony etycznej to inna historia.

Najbardziej dotkliwy przykład ostatnich lat to zamknięcie serwerów Ubisoft Connect dla starszych tytułów: gracze, którzy zapłacili pełną cenę, stracili dostęp do zawartości. Ubisoft nie zwrócił pieniędzy, pomimo że gra przestała działać. Nikt nie mógł tego naprawić, bo modowanie oprogramowania w celu obejścia DRM jest w większości krajów działaniem na granicy prawa lub wprost nielegalne.

W Polsce i całej Unii Europejskiej sytuacja jest nieco lepsza niż w Stanach Zjednoczonych - głównie dzięki unijnym regulacjom dotyczącym ochrony konsumentów. Jednak nawet tutaj przepisy nie nadążają za tempem zmian w branży.

Brytyjski urząd Competition and Markets Authority (czyli tamtejszy Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów) w 2024 roku wyraźnie zainteresował się praktykami rynku gier, szczególnie w kontekście przejęcia Activision Blizzard przez Microsoft. Jedno z kluczowych pytań dotyczyło właśnie tego, czy koncentracja bibliotek w jednej subskrypcji nie ogranicza konkurencji w sposób szkodliwy dla konsumentów. Odpowiedź regulatorów była niejednoznaczna: Microsoft dostał zgodę z pewnymi zastrzeżeniami.

W Stanach Zjednoczonych gracze są praktycznie bez ochrony. Doktryna pierwszej sprzedaży (first sale doctrine), pozwalająca odsprzedać fizyczny nośnik, nie obejmuje licencji cyfrowych. Sądy konsekwentnie stają po stronie wydawców: zakup cyfrowy nie konstytuuje własności. Mamy tylko licencję - a licencję można cofnąć.

Jest jeszcze jeden wymiar tej zmiany, o którym rzadko się mówi. Subskrypcje i platformy always-online to nie tylko model biznesowy, ale też maszyneria do zbierania danych. Każda minuta w grze, każda decyzja, każdy zakup w sklepie wewnętrznym, każda ścieżka przez poziom trafia do wydawcy lub operatora platformy.

Microsoft, Sony i Valve dysponują szczegółowymi danymi o zachowaniach setek milionów graczy - informacjami o wyjątkowej wartości dla reklamodawców, projektantów kolejnych gier i całego łańcucha decyzji biznesowych. Jesteśmy równocześnie klientami i produktem. To nie teoria spiskowa, lecz opis standardowego modelu biznesowego platform cyfrowych, który gaming przejął z mediów społecznościowych bez większych modyfikacji.

Gracz z 2015 roku, kupujący pudełka, był klientem w tradycyjnym rozumieniu. Gracz z 2025 roku, płacący abonament i uruchamiający tytuły always-online, jest użytkownikiem usługi. Klient kupuje produkt i odchodzi. Użytkownik pozostaje w relacji z platformą permanentnie i na jej warunkach.

Kolejne lata przyniosą dalszą konsolidację rynku wokół kilku wielkich platform subskrypcyjnych: Microsoft z Game Passem, Sony z PlayStation Plus, być może Apple z rozszerzoną ofertą Apple Arcade, być może Amazon z kolejną próbą zaistnienia w tej przestrzeni. Każda będzie zabiegać o ekskluzywność tytułów, bo ekskluzywność to najpotężniejszy argument za konkretną subskrypcją.

Nisza fizycznych nośników dalej będzie się kurczyć. Sklepy fizyczne znikają z kolejnych miast. Rynek wtórny, czyli możliwość kupienia taniej używanej gry, jest stopniowo duszony przez model cyfrowy.

W efekcie nie posiadamy niczego, płacimy permanentnie, a dostęp do wszystkiego, za co kiedykolwiek zapłaciliśmy, jest warunkowy. Może to uczciwa oferta, jeśli ceny abonamentów pozostaną rozsądne. Ale one też przecież rosną - zarówno Game Pass Ultimate, jak i PlayStation Plus podnosiły ceny w ostatnich latach. I nie ma powodu sądzić, że to koniec podwyżek, skoro odejście z platformy oznacza utratę dostępu do wszystkiego, co mieliśmy przed odpięciem karty kredytowej.

Krótko rzecz podsumowując, obecnie dominujący w branży gier wideo układ to wynajem prawa do grania, z klauzulą wypowiedzenia wyłącznie po stronie właściciela. I czy nam się to podoba, czy nie - tak wygląda przyszłość.