Przez wiele lat rozmiar mapy w grze był czymś w rodzaju odznaki honorowej. Im większy, tym lepiej - tak mówili marketingowcy, tak chcieli gracze. Rozległe krajobrazy obiecywały przygodę, wolność, możliwość odkrywania i poczucie, że naprawdę zamieszkujemy inny świat.
Pamiętam moment, w którym The Elder Scrolls III: Morrowind pozwoliło mi wejść niemal wszędzie - do chaty rybaka, do zapuszczonej wieży maga, do świątyni, która nie była wcale potrzebna do niczego. To wtedy wielu graczy po raz pierwszy poczuło, że gry mogą być czymś więcej niż ciągiem misji. GTA: San Andreas dodało do tego luz i beztroskę - otwartość świata przekładała się tam nie na metraż, ale na poczucie wolności. Far Cry 3, Skyrim, pierwszy Wiedźmin - każdy z nich dokładał kolejne cegiełki, aż otwarty świat stał się obowiązkowym składnikiem każdego dużego RPG-a.
I w którymś momencie coś zaczęło się kruszyć. Zamiast przygody pojawił się schemat. Mapa, która miała służyć eksploracji, zaczęła przypominać korporacyjny dashboard: same ikonki, punkty kontrolne, znaczniki. Wszystko zaplanowane, odliczone, odhaczane. Ekscytacja zamieniła się w logikę arkusza kalkulacyjnego.
Zobacz również:
Paradoks skali
Nie chodzi o to, że otwarty świat z założenia nie działa. To wciąż jedna z najbardziej ekscytujących konwencji w projektowaniu gier. Ale pod warunkiem, że stoi za nim jakaś myśl. Problem zaczyna się wtedy, gdy rozmiar staje się wartością samą w sobie. Gdy marketing obiecuje "czterokrotnie większą mapę niż w poprzedniej części", a twórcy z dumą ogłaszają, że znajdziemy w grze "ponad 300 aktywności pobocznych".
To brzmi imponująco tylko do momentu, w którym odpalamy grę i orientujemy się, że większość tych aktywności to kolejne kopie tego samego: znajdźka, posterunek, polowanie, znowu znajdźka. Takie gry nie są przygodą. Są rozproszeniem. Zamiast opowiadać historię, próbują nas zająć - jak przedszkolanka rzucająca dziecku kredki, żeby tylko nie marudziło.
Ubisoftyzacja przygody
To zjawisko doczekało się nawet własnego określenia - "ubisoftyzacja". Nie bez powodu. Ubisoft, z całą swoją korporacyjną maszynerią, przez lata dostarczał gry, które stawiały na rozległość i powtarzalność. Nowe odsłony Assassin's Creed, kontynuacje serii Far Cry czy Watch Dogs opierały się na identycznej logice: odblokuj mapę, przejmij bazę, zbierz zasoby.
Gracze na początku to łyknęli, bo było efektowne, bo wyglądało nowocześnie. Ale z czasem formuła się przejadła, zwłaszcza że konkurencja zaczęła robić to samo. Gry z otwartym światem stały się powtarzalne, nudne, przewidywalne. Wiele z nich wyglądało, jakby powstały w tym samym edytorze i różniły się głównie klimatem i kolorem liści.
Zmęczenie materiału
Wielu graczy - zwłaszcza tych starszych stażem - przestało traktować otwarty świat jako coś ekscytującego. Przeciwnie: mapa zapełniona ikonkami zaczęła budzić niepokój. Bo każda z tych ikonek to obowiązek. Kolejny krok do zrobienia. Kolejne "muszę", a nie "chcę". I nagle okazywało się, że gra, która miała być eskapizmem, staje się przykrym obowiązkiem i checklistą do odhaczenia. Nowoczesne RPG-i, zamiast fascynować opowieścią, próbowały utrzymać uwagę gracza przez rozproszenie - nieustanne zmiany aktywności, przeskakiwanie od jednej mapki do drugiej, zbieractwo, craftowanie, zarządzanie bazą. Wszystko naraz. I wszystko - nijakie.
Zobacz również:
Skupienie zamiast rozproszenia
Dlatego tak odświeżające są produkcje, które odrzucają tę logikę. Resident Evil 4 Remake pokazuje, że liniowość nie musi oznaczać ograniczeń - wystarczy dać graczowi dobre tempo i przemyślaną strukturę. Alan Wake 2 bawi się konwencją serialu i nie potrzebuje świata większego niż kilka miasteczek. Nawet Hellblade II, krytykowany za swoją długość i prostotę, broni się jako doświadczenie narracyjne.
Redzi też to zrozumieli. Cyberpunk 2077 przy premierze miał problemy z pustkami w Night City, ale dodatek Widmo Wolności, zamknięty w mniejszym, gęściej zabudowanym Dogtown, działa znacznie lepiej. Bo zamiast 100 misji, z których połowa nic nie wnosi, dostajemy 15, które zostają w pamięci.
Złudzenie wolności
Otwarte światy często kuszą obietnicą "pełnej wolności", ale ta wolność bywa iluzją. Możemy iść, gdzie chcemy, ale gra i tak poprowadzi nas według schematu. Nawet produkcje tak otwarte jak Elden Ring są mocno zaprojektowane - mają swoje rytmy, struktury, punkty kulminacyjne. To dobrze. Projektowanie gier to sztuka równowagi między kontrolą a swobodą.
Problem w tym, że coraz więcej gier tę równowagę traci. Dają wolność, ale nie dają powodu, żeby z niej korzystać. Albo odwrotnie - próbują nas zmusić do eksploracji, ale oferują jedynie puste nagrody. Zbieranie rupieci, które nic nie znaczą. Przypadkowe walki z przeciwnikami, którzy nie mają kontekstu ani znaczenia.
Czas na reset?
Być może dotarliśmy do punktu przesilenia. Branża, zmęczona nieustannym powiększaniem światów, zaczyna sięgać po inne narzędzia. CD Projekt RED zapowiada, że nowy Wiedźmin będzie bardziej systemowy. BioWare przy Dragon Age: The Veilguard stawia na intensywność, a nie rozległość (nie wszystko w tej grze wyszło, ale akurat ta decyzja wydaje się trafiona). Nawet Microsoft, który jeszcze niedawno inwestował w ogromne, rozciągnięte gry usługi, mówi dziś o eksperymentowaniu z mniejszymi tytułami w ramach Game Passa. I to nie z braku budżetu, ale z potrzeby zmiany. Bo czasem mniej znaczy więcej.
Technologia nie musi oznaczać skali
Paradoks polega na tym, że dziś mamy największe możliwości technologiczne w historii. Sztuczna inteligencja może generować krajobrazy, animacje, a nawet proste questy. Dyski SSD ładują dane błyskawicznie. Silniki takie jak Unreal Engine 5 potrafią wyświetlać światy w jakości niemal filmowej. A mimo tego twórcy coraz częściej zwracają się ku mniejszym, bardziej skupionym projektom. Przykład? The Forgotten City - gra oparta na modzie do Skyrima, która opowiada historię w jednym niewielkim mieście, ale robi to z większym napięciem i złożonością niż niejeden hit AAA.
Zobacz również:
Co zostaje, gdy opadnie kurz
Otwarty świat nie musi znikać. Ale powinien się zmienić. Z opcji domyślnej dla każdego RPG-a i sandboksa stać się narzędziem wybieranym świadomie - wtedy, gdy naprawdę pasuje do historii. Dziś gracze są bardziej wyczuleni niż kiedykolwiek. Widzą, kiedy mapa to tylko zapełniacz, i wybierają gry, które szanują ich czas. Może dlatego Hades, Dead Cells, Disco Elysium czy Return of the Obra Dinn zebrały tyle nagród - bo pokazują, że świetna gra nie musi mieć 200 km² terenu. Wystarczy, że ma pomysł i serce.
Zobacz również:
Małe światy, duże emocje
Gdy odejmiemy gigantyczne mapy, zostaje pytanie: co tak naprawdę pamiętamy z gier? Czy był to rozmiar? Czy raczej moment, w którym pierwszy raz spotkaliśmy Vaasę w Far Cry 3? Widok z klifu w Breath of the Wild? Przemarsz konduktu żałobnego w Red Dead Redemption 2? A może po prostu dobrze napisany dialog w Mass Effect 2, który sprawił, że naprawdę uwierzyliśmy, że rozmawiamy z kimś ważnym? Wielkość świata to tylko rama. Liczy się przede wszystkim obraz, który w niej powiesimy.
Ale…
Nie wszystko trzeba zwijać
Warto zaznaczyć, że nie każda gra z otwartym światem wymaga reformy. Są tytuły, które korzystają z jego potencjału w pełni i zaskakują tym, jak wiele da się z niego jeszcze wycisnąć. Death Stranding 2 to znakomity przykład tego, że ogromna przestrzeń może służyć czemuś więcej niż tylko przemieszczaniu się z punktu A do B. U Kojimy rozległość mapy nie jest tłem, lecz jest osią gry. Samotność, dystans, niepewność związana z pogodą i terenową przeszkodą - to wszystko buduje napięcie, rytm i atmosferę, która działa tylko dlatego, że świat jest wielki, nieprzewidywalny i prawdziwie otwarty.
Są też gry takie jak GTA V, które - mimo swojego wieku - nadal imponują tym, jak konsekwentnie budują iluzję żyjącego miasta. Tam otwarty świat nie jest tylko miejscem do misji. Jest sceną dla wszystkiego, co robisz. Każda ulica ma swój rytm, każda dzielnica to inny klimat. Ten świat oddycha. Grand Theft Auto Online działa do dziś i świetnie prosperuje, bo daje poczucie obecności w przestrzeni, która ma sens.
I właśnie dlatego tak wiele osób wypatruje premiery GTA VI z nadzieją. Nie dlatego, że znów dostaniemy największą mapę w historii gier, ale dlatego, że Rockstar rozumie, po co ta mapa ma istnieć. Nie chodzi o puste kilometry, tylko o jakość tych kilometrów. O to, żeby każda przecznica, każdy bar i każda droga szybkiego ruchu miały znaczenie. Gracze czekają nie na kolejne 200 godzin zawartości. Czekają na świat, który będzie wart tego, by w nim pobyć.
Może więc nie powinniśmy pytać, czy to koniec otwartych światów - tylko czy wciąż potrafimy je tworzyć z powodu, a nie z przyzwyczajenia. Nie dlatego, że tak wypada, bo budżet jest duży i trzeba go czymś zapełnić, ale dlatego, że ten konkretny świat ma coś do opowiedzenia. Bo otwartość nie jest cechą - jest decyzją projektową. I jak każda decyzja, bywa dobra tylko wtedy, gdy jest świadoma.
